Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą oraz Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej. Te dwie umowy nazywamy Traktatami Rzymskimi. Zostały one podpisane w Muzeum Kapitolińskim w Rzymie 25 marca 1957 roku. W tym tygodniu obchodzimy okrągłą, sześćdziesiątą rocznicę tego wydarzenia.

Traktaty rzymskie były ważnymi krokami na drodze integracji europejskiej. Po tym, jak w 1952 roku powstała Europejska Wspólnota Węgla i Stali (EWWiS), pojawiły się plany rozwoju współpracy pomiędzy europejskimi państwami. Chodziło o rozszerzenie współpracy gospodarczej i rozwinięcie współpracy obronnej. Rząd francuski proponował powołanie Europejskiej Wspólnoty Obronnej (EWO). Traktat o EWO został podpisany, jednak ostatecznie nie wszedł w życie w związku ze sprzeciwem… francuskiego parlamentu. W związku z tym zwrócono uwagę na pomysł powołania europejskiego wspólnego rynku.

Dużą rolę odegrał tzw. Plan Beyena, przygotowany przez Johana Willema Beijena (Beyena). Ten holenderski polityk i bankier, a także minister spraw zagranicznych, sformułował ideę wspólnego rynku. Jego idea spodobała się innym przedstawicielom państw Beneluksu, którzy wyrazili to w Memorandum z 18 maja 1955 r. To doprowadziło do zwołania konferencji w Mesynie na Sycylii. Choć rola Beyena w procesie integracji europejskiej była często pomijana, jest on uznawany za jednego z ojców-założycieli UE i tego, który dał Europie impuls wtedy, kiedy tego najbardziej potrzebowała.

W czerwcu 1955 roku podczas konferencji w Mesynie powołano komisję przygotowawczą, odpowiedzialną za przygotowanie raportu na temat stworzenia europejskiego wspólnego rynku. Niespełna rok później komisja stworzyła raport, który stał się podstawą rozmów i negocjacji, mających na celu wypracowanie tekstu nowych traktatów. Dużą rolę w tych pracach odegrał przewodniczący komisji – belgijski minister spraw zagranicznych Paul-Henri Spaak. Komisję przygotowawczą nazwano później Komitetem Spaaka, a końcowy raport z jej prac Raportem Spaaka.

Traktaty zostały podpisane przez przedstawicieli sześciu państw: Belgii, Francji, Holandii, Luksemburga, Republiki Federalnej Niemiec i Włoch. Te same państwa zakładały wcześniej Europejską Wspólnotę Węgla i Stali. Podpisy złożyli szefowie rządów oraz ministrowie. Byli wśród nich wybitni politycy, także zasłużeni dla rozwoju integracji europejskiej. Czterech z nich nazywamy dziś ojcami-założycielami Unii Europejskiej. Chodzi o wspomnianego Paula-Henri Spaaka, który poza olbrzymim wkładem w przygotowanie traktatów był znany także jako jeden z twórców Beneluksu – unii celnej, która stanowiła jeden ze wzorów dla Wspólnot Europejskich. Ważną rolę odegrał też premier Luksemburga Joseph Bech, dzięki któremu to niewielkie państwo stało się jednym z kluczowych graczy w Europie. W imieniu RFN podpisy złożyli Konrad Adenauer – pierwszy kanclerz tego państwa i jeden z twórców powojennej potęgi Zachodnich Niemiec oraz Walter Hallstein, pracownik MSZ znany z „doktryny Hallsteina” a następnie pierwszy przewodniczący Komisji Europejskiej.

Traktaty weszły w życie 1 stycznia 1958 roku. Wtedy Wspólnoty rozpoczęły swoją działalność. Celem Euratomu było wspieranie współpracy w dziedzinie energii jądrowej, w tamtym czasie bardzo popularnej i rewolucyjnej dziedzinie, a nadrzędnym celem Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) było stworzenie pełnej unii celnej między członkami wspólnoty. Powstał wspólny rynek, czyli unia celna, ze wspólną polityką odnośnie swobody przepływu kapitału, towarów, siły roboczej i usług. Wspólnym rynkiem Wspólnoty były do podpisania traktatu z Maastricht. Wtedy Unia Europejska stała się jednolitym rynkiem (podobnym do wspólnego rynku, lecz bardziej zharmonizowanym). Siedzibą obu Wspólnot została Bruksela.

W styczniu 1958 r. powstały też Komisje EWG i Euratomu. Pierwszym przewodniczącym Komisji EWG (następnie Komisji Wspólnot Europejskich, a obecnie Komisji Europejskiej) został Niemiec Walter Hallstein. W marcu 1958 r. odbyła się sesja ustanawiająca liczące 142 członków Europejskie Zgromadzenie Parlamentarne – jedno dla trzech wspólnot (EWWiS, EWG i Euratomu), – które później przekształcono w Parlament Europejski. Jego przewodniczącym został Robert Schuman, ten sam, który w 1950 roku przedstawił plan powołania Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Członkowie Zgromadzenia do 1979 roku byli delegowani przez poszczególne parlamenty krajowe.

Utworzony został także Europejski Fundusz Społeczny (EFS), który miał na celu zwiększenie możliwości zatrudniania pracowników i przyczynianie się do podnoszenia poziomu ich życia. Obecnie EFS jest jednym z pięciu głównych funduszy, poprzez które Unia Europejska wspiera rozwój społeczno-gospodarczy wszystkich krajów członkowskich. Zgodnie z zapisami Traktatów, dla ułatwienia ekspansji gospodarczej wspólnoty utworzono też Europejski Bank Inwestycyjny (EBI), o którym głośno także w ostatnich miesiącach w związku z realizacją Planu Inwestycyjnego dla Europy. EBI zapewnia środki finansowe na projekty, które przyczynią się do osiągnięcia celów UE zarówno w UE, jak i poza jej granicami. Bank nie korzysta z pieniędzy z budżetu UE, lecz pozyskuje środki finansowe na rynkach kapitałowych.

Traktaty rzymskie długo stanowiły część dorobku prawnego Unii Europejskiej. Wciąż są zaliczane – obok Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (1951) oraz Traktatu o Unii Europejskiej (1992) – do tzw. traktatów założycielskich.

Traktat ustanawiający EWG od 1993 r., kiedy to weszły w życie przepisy Traktatu z Maastricht, funkcjonował pod nazwą Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską. Od 2009 r. już jako Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) jest (obok Traktatu o Unii Europejskiej) głównym aktem prawa pierwotnego UE.
Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej po Traktacie z Maastricht stał się częścią prawa Unii Europejskiej, lecz po wejściu w życie Traktatu z Lizbony w roku 2009 został wyłączony z prawa UE i obecnie jest odrębnym aktem prawnym. Poza tym wciąż działa, niezależna od UE, wspólnota Euratom.
Unia Europejska nie zapomina o kolejnych ważnych rocznicach podpisania traktatów. Przykładowo, jubileusz 50-lecia Traktatów uczczono tzw. Deklaracją berlińską, zaprezentowaną w imieniu wszystkich obywateli UE przez przywódców unijnych instytucji. Poza tym w 2007 roku wydano pamiątkowe monety o nominałach 2 euro. Był to pierwszy przypadek, kiedy wszystkie państwa członkowskie unii monetarnej (było ich wtedy trzynaście) wydały monetę wspólnie.

60. rocznicy podpisania Traktatów Rzymskich towarzyszy wiele ważnych wydarzeń. Jednym z najważniejszych będzie specjalne posiedzenie Rady Europejskiej. Szefowie państw i rządów Unii Europejskiej spotkają się 25 marca w Rzymie, by porozmawiać na temat przyszłości UE i przyjąć okolicznościową deklarację, na wzór tej sprzed dziesięciu lat.

W ramach przygotowań do szczytu Komisja Europejska przedstawiła białą księgę w sprawie przyszłości Europy. Określono w niej najważniejsze wyzwania i szanse dla Europy na nadchodzące dziesięciolecie. Biała księga zawiera pięć scenariuszy określających, w jakim kierunku Unia może ewoluować do 2025 r. w zależności od podjętych teraz decyzji.

Warto też zwrócić uwagę na wydarzenia odbywające się w Polsce. Wiele z nich odbędzie się w Warszawie, a ich organizatorami lub partnerami będzie Przedstawicielstwo Komisji Europejskiej w Polsce. W przeddzień rocznicy na Uniwersytecie Warszawskim odbędzie się konferencja "Traktaty Rzymskie – 60 lat integracji europejskiej", w której wezmą udział naukowcy z krajowych ośrodków akademickich, przedstawiciele instytucji publicznych, a także politycy. 25 marca to dzień konferencji "Polska i UE: 60 lat Traktatów Rzymskich" z udziałem wielu polityków, przedstawicieli organizacji pozarządowych, społeczeństwa obywatelskiego, partii politycznych oraz kościołów i związków wyznaniowych a także dyskusji o przyszłości Unii Europejskiej "60 lat i co dalej?".

Ponadto w całej Polsce, a dokładnie w Katowicach, Warszawie, Krakowie, Rzeszowie, Łodzi, Lublinie i Wrocławiu, studenci mogą brać udział w cyklu Debat Europejskich, których główną nagrodą jest wyjazd studyjny do Brukseli.


Michał Witas
Punkt Informacji Europejskiej
Europe Direct – Katowice


Punkt Informacji Europejskiej Europe Direct – Katowice działa w ramach ogólnoeuropejskiej sieci stworzonej przez Komisję Europejską. W ramach działalności prowadzony jest otwarty punkt informacyjny, a także organizowane różne wydarzenia, wśród których wymienić należy lekcje europejskie, wykłady i szkolenia. Usługi Punktu świadczone są nieodpłatnie. Wszystkie osoby zainteresowane współpracą lub chcące uzyskać informację zapraszamy na stronę internetową www.europedirect-katowice.pl.

Komisja Europejska nie bierze odpowiedzialności za treść zamieszczoną w niniejszej publikacji. Poglądy wyrażone w publikacji są poglądami autorów i nie muszą odzwierciedlać oficjalnego stanowiska Komisji Europejskiej.

Działalność Punktu Informacji Europejskiej Europe Direct – Katowice jest współfinansowana ze środków Unii Europejskiej.

Czytaj także